انسجام و تاب‌آوری اقتصادی؛ مهندسی، ساختن اعتماد و امید در صنعت ساختمان کشور
ضرورت توسعه داوری تخصصی و حل اختلاف در نظام مهندسی ساختمان استان تهران
یادداشتی از مهندس مسعود کریمی ورنوسفادرانی
عضو سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران و رئیس شورای حل اختلاف شعبه ۲۶۶۱ ویژه نظام مهندسی
وقتی از تاب‌آوری اقتصادی صحبت می‌کنیم، نباید فقط به شاخص‌های مالی، میزان سرمایه‌گذاری یا تعداد پروژه‌های ساختمانی توجه کنیم. به اعتقاد من، تاب‌آوری واقعی زمانی شکل می‌گیرد که یک جامعه بتواند در شرایط دشوار، امید خود را حفظ کند، از ظرفیت‌های موجود بهره ببرد و با همدلی و برنامه‌ریزی، مسیر پیشرفت را ادامه دهد.
صنعت ساختمان کشور نیز از این قاعده مستثنا نیست. امروز شرایط اقتصادی، هزینه‌های ساخت‌وساز و تغییرات بازار، مسائل و دغدغه‌هایی را برای مهندسان، سازندگان، سرمایه‌گذاران و مردم ایجاد کرده است؛ اما معتقدم نباید اجازه دهیم این شرایط، نگاه ما را نسبت به آینده صنعت ساختمان و توانمندی جامعه مهندسی منفی کند.
ما در کشورمان از سرمایه انسانی ارزشمندی برخورداریم. هزاران مهندس متخصص و باتجربه در حوزه‌های مختلف طراحی، محاسبات، نظارت، اجرا و مدیریت پروژه فعالیت می‌کنند. این ظرفیت، پشتوانه‌ای بزرگ برای اقتصاد کشور و یکی از مهم‌ترین عوامل توسعه و پیشرفت صنعت ساختمان است.
من معتقدم امروز بیش از هر زمان دیگری باید از این سرمایه انسانی برای افزایش اعتماد عمومی، تقویت تعامل میان مردم و فعالان صنعت ساختمان و ایجاد فضای مناسب برای سرمایه‌گذاری و تولید استفاده کنیم.
مهندسان؛ سرمایه‌ای که باید بیشتر دیده شوند
یکی از موضوعاتی که باید بیش از گذشته به آن توجه کنیم، جایگاه اجتماعی مهندسان در جامعه است.
مردم باید بدانند پشت هر ساختمان ایمن، مجموعه‌ای از دانش، تخصص، تجربه و مسئولیت‌پذیری قرار دارد. مهندسی ساختمان فقط یک فعالیت اقتصادی یا فنی نیست؛ بلکه مستقیماً با جان، مال، آسایش و امنیت خانواده‌ها ارتباط دارد.
یک مهندس متعهد با تصمیم درست، نظارت دقیق و رعایت مقررات ملی ساختمان، در واقع از سرمایه زندگی مردم محافظت می‌کند.
جامعه مهندسی نیز باید با عملکرد شفاف، پاسخگویی و رعایت اخلاق حرفه‌ای، این اعتماد را تقویت کند. به اعتقاد من، هرچه ارتباط میان مردم و مهندسان صمیمانه‌تر، شفاف‌تر و مبتنی بر شناخت متقابل باشد، زمینه برای توسعه ساخت‌وساز باکیفیت و افزایش سرمایه‌گذاری در این حوزه بیشتر فراهم خواهد شد.
تاب‌آوری اقتصادی؛ فرصت دوباره برای تحول و نوآوری
تاب‌آوری را نباید صرفاً تحمل شرایط دشوار معنا کنیم. تاب‌آوری یعنی بتوانیم از شرایط موجود درس بگیریم، روش‌های خود را اصلاح کنیم و فرصت‌های تازه‌ای برای رشد به وجود آوریم.
در حوزه نظام مهندسی ساختمان، این موضوع می‌تواند با توسعه خدمات تخصصی، استفاده از فناوری‌های نوین، هوشمندسازی فرآیندهای مهندسی، صنعتی‌سازی ساختمان، بهینه‌سازی مصرف انرژی و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان دنبال شود.
همچنین باید به موضوع معیشت و امنیت شغلی مهندسان توجه جدی داشته باشیم. بازنگری کارشناسی تعرفه خدمات مهندسی، تناسب مسئولیت با حق‌الزحمه، تقویت پوشش بیمه‌ای و ایجاد فرصت‌های شغلی برای مهندسان جوان، از اقداماتی است که می‌تواند انگیزه و پایداری جامعه مهندسی را افزایش دهد.
من معتقدم حمایت از مهندس، در حقیقت حمایت از کیفیت ساخت‌وساز و امنیت مردم است.
سازمان نظام مهندسی؛ فراتر از یک ساختار اداری
سازمان نظام مهندسی ساختمان باید بیش از گذشته به یک مجموعه توسعه‌محور، پاسخگو و اثرگذار تبدیل شود؛ مجموعه‌ای که اعضا در آن احساس تعلق داشته باشند و بدانند تخصص، تجربه و نظراتشان در تصمیم‌گیری‌ها اهمیت دارد.
انسجام درون‌سازمانی، شفافیت، احترام به دیدگاه‌های متفاوت و توجه به منافع عمومی جامعه مهندسی، از عوامل مهم موفقیت سازمان است.
به باور من، نظام مهندسی زمانی می‌تواند در جامعه اثرگذارتر باشد که هم اعضای آن به عملکرد سازمان اعتماد داشته باشند و هم مردم، سازمان را نهادی مسئولیت‌پذیر و حامی کیفیت و ایمنی ساختمان بدانند.
شورای حل اختلاف و داوری تخصصی؛ حلقه مفقوده تعامل سازنده در صنعت ساختمان
یکی از موضوعاتی که شخصاً در حوزه فعالیت حرفه‌ای خود اهمیت ویژه‌ای برای آن قائلم، توسعه فرهنگ حل اختلاف و استفاده از ظرفیت‌های شورای حل اختلاف و داوری تخصصی در حوزه نظام مهندسی ساختمان است.
صنعت ساختمان به دلیل تعدد عوامل دخیل در طراحی، نظارت، اجرا، سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری، طبیعتاً با اختلاف‌نظرها و اختلافات قراردادی و حرفه‌ای مواجه می‌شود. اختلاف میان سازنده و مهندس، کارفرما و پیمانکار، مالک و عوامل فنی پروژه یا حتی میان فعالان حرفه‌ای، موضوعی است که باید برای مدیریت صحیح آن راهکار تخصصی و کارآمد وجود داشته باشد.
تجربه فعالیت در حوزه رسیدگی به اختلافات ویژه نظام مهندسی به من نشان داده است که بسیاری از اختلافات، پیش از آنکه به مسائل پیچیده و طولانی تبدیل شوند، با گفت‌وگو، شنیدن منصفانه اظهارات طرفین، بررسی مستندات و بهره‌گیری از نظر کارشناسی قابل مدیریت هستند.
اما نکته مهم‌تری وجود دارد که لازم می‌دانم صریح و روشن به آن اشاره کنم:
ما نباید منتظر بمانیم تا اختلافات مردم، مهندسان و سازندگان به پرونده‌های طولانی و فرسایشی تبدیل شوند. باید از ابتدا برای پیشگیری، رسیدگی تخصصی و حل‌وفصل منصفانه آنها سازوکار مشخص داشته باشیم.
به اعتقاد من، شورای حل اختلاف و داوری تخصصی می‌توانند از ظرفیت‌های مهم و اثرگذار در ارتقای روابط حرفه‌ای و اقتصادی صنعت ساختمان باشند.
تفاوت رسیدگی تخصصی با یک رسیدگی صرفاً عمومی در این است که اختلافات صنعت ساختمان، در بسیاری از موارد، نیازمند شناخت هم‌زمان مسائل فنی، قراردادی، حقوقی و حرفه‌ای هستند. آشنایی با مقررات ملی ساختمان، حدود مسئولیت مهندسان، تعهدات سازندگان و الزامات اجرای پروژه، می‌تواند به فهم دقیق‌تر موضوع و دستیابی به راه‌حل مناسب کمک کند.
در کنار شورای حل اختلاف، داوری تخصصی نیز در مواردی که طرفین با توافق معتبر، داوری را انتخاب می‌کنند و شرایط قانونی آن فراهم است، می‌تواند راهکاری مؤثر برای رسیدگی به اختلافات باشد. بهره‌گیری از داوران آشنا با مسائل تخصصی ساختمان، امکان بررسی دقیق‌تر اختلافات و دستیابی به تصمیم متناسب با ماهیت فنی و قراردادی موضوع را فراهم می‌کند.
از نگاه من، مزایای توسعه این ظرفیت عبارت‌اند از:
- کاهش زمان و هزینه رسیدگی به اختلافات در چارچوب قانونی؛
- استفاده از دانش و تجربه متخصصان حوزه ساختمان؛
- تقویت تعامل میان مردم، مهندسان و سازندگان؛
- جلوگیری از تبدیل سوءتفاهم‌های حرفه‌ای به اختلافات طولانی؛
- افزایش شفافیت در تعهدات و مسئولیت‌های طرفین؛
- حفظ روابط کاری و اقتصادی میان فعالان صنعت ساختمان؛
- ایجاد اطمینان بیشتر برای سرمایه‌گذاران و بهره‌برداران؛
- کمک به ارتقای اعتبار و جایگاه اجتماعی جامعه مهندسی.
یک مطالبه جدی از هیئت‌مدیره سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران
در اینجا لازم می‌دانم به‌عنوان عضو سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران و فردی که در حوزه حل اختلافات ویژه نظام مهندسی فعالیت دارد، نکته‌ای را به‌صورت مشخص خطاب به هیئت‌مدیره محترم سازمان مطرح کنم.
انتظار می‌رود هیئت‌مدیره سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران، توسعه فرآیند تخصصی حل اختلاف و داوری در حوزه ساختمان را به‌عنوان یکی از اولویت‌های جدی و راهبردی خود در دستور کار قرار دهد.
استان تهران به دلیل گستردگی ساخت‌وساز، حجم بالای پروژه‌ها، تعدد سازندگان، مهندسان، سرمایه‌گذاران و بهره‌برداران، بیش از هر زمان دیگری به یک سازوکار تخصصی، منسجم و قابل دسترس برای مدیریت اختلافات نیاز دارد.
به نظر من، شایسته نیست ظرفیت علمی و تخصصی جامعه مهندسی استان تهران صرفاً در طراحی، نظارت و اجرای پروژه‌ها خلاصه شود. همین ظرفیت می‌تواند در حل اختلافات، پیشگیری از دعاوی، ارائه نظر کارشناسی و ایجاد تعامل میان مردم و فعالان صنعت ساختمان نیز به کار گرفته شود.
از هیئت‌مدیره محترم انتظار دارم با نگاهی توسعه‌ای و آینده‌نگر، زمینه شکل‌گیری یک فرآیند مشخص و تخصصی را فراهم کند؛ فرآیندی که صرفاً به رسیدگی موردی به اختلافات محدود نباشد و از ابتدا تا انتهای مسیر، از پیشگیری و مشاوره تا ارجاع تخصصی و پیگیری نتیجه را پوشش دهد.
در این راستا، پیشنهاد می‌کنم اقدامات زیر به‌صورت جدی بررسی و پیگیری شود:
۱. ایجاد ساختار تخصصی حل اختلاف و داوری در حوزه ساختمان: با استفاده از ظرفیت حقوق‌دانان، مهندسان متخصص و افراد باتجربه در حوزه قراردادها و پروژه‌های ساختمانی و با رعایت حدود صلاحیت قانونی هر مرجع.
۲. تدوین دستورالعمل مشخص برای ارجاع اختلافات: به‌گونه‌ای که مردم، سازندگان و مهندسان بدانند در صورت بروز اختلاف، از چه مسیری و با چه شرایطی می‌توانند از خدمات تخصصی استفاده کنند.
۳. شناسایی و استفاده از داوران متخصص: تشکیل فهرست داوران واجد صلاحیت و آشنا با موضوعات تخصصی ساختمان، با رعایت استقلال، بی‌طرفی و الزامات قانونی.
۴. ایجاد مسیر ارتباطی روشن برای مردم و سازندگان: اطلاع‌رسانی عمومی و فراهم کردن امکان دسترسی آسان به خدمات مشاوره‌ای و سازوکارهای حل اختلاف.
۵. تقویت رویکرد پیشگیرانه: بررسی اختلافات پرتکرار و شناسایی علل آنها برای اصلاح قراردادها، شفاف‌سازی تعهدات و جلوگیری از تکرار مشکلات.
۶. حمایت از مهندسان و صیانت از حقوق بهره‌برداران: ایجاد فضایی که در آن هم حقوق و مسئولیت‌های مهندسان به‌درستی دیده شود و هم مردم و سازندگان از امکان رسیدگی منصفانه و تخصصی برخوردار باشند.
۷. گزارش‌دهی و ارزیابی عملکرد: بررسی میزان موفقیت فرآیندها، مدت زمان رسیدگی، رضایت طرفین و آثار اقتصادی و حرفه‌ای این سازوکار.
من تأکید می‌کنم که توسعه چنین ساختاری نباید به ایجاد تشکیلات اداری موازی و افزایش هزینه‌های سازمان منجر شود؛ بلکه باید با استفاده از ظرفیت‌های موجود، تخصص اعضا و سازوکارهای قانونی، فرآیندی چابک، شفاف و اثربخش طراحی شود.
امروز از هیئت‌مدیره سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران انتظار می‌رود از مرحله پذیرش اهمیت حل اختلاف عبور کند و برای عملیاتی شدن داوری تخصصی و توسعه خدمات حل اختلاف، برنامه اجرایی مشخص ارائه دهد. این موضوع یک مطالبه صرفاً صنفی نیست؛ بلکه اقدامی در جهت حمایت از حقوق مردم، حفظ سرمایه سازندگان، صیانت از جایگاه مهندسان و رونق فضای کسب‌وکار در صنعت ساختمان است.
چرا حل اختلاف تخصصی به نفع مردم و صنعت ساختمان است؟
گاهی یک اختلاف حل‌نشده می‌تواند اجرای یک پروژه را با مشکل مواجه کند، سرمایه سازنده را برای مدت طولانی درگیر کند، رابطه کاری مهندس و کارفرما را از بین ببرد و در نهایت هزینه‌های بیشتری را به مردم تحمیل کند.
در مقابل، وجود مسیرهای تخصصی و قابل اعتماد برای حل اختلاف می‌تواند به افزایش اطمینان طرفین و کاهش نگرانی‌های ناشی از قراردادها و روابط حرفه‌ای کمک کند.
سازنده باید اطمینان داشته باشد که حقوق و تعهداتش در یک فرآیند منصفانه بررسی می‌شود. مهندس باید بداند در صورت بروز اختلاف، امکان دفاع از نظر فنی و مسئولیت حرفه‌ای خود را دارد. مردم نیز باید مطمئن باشند که حقوقشان در فرآیندی شفاف و منصفانه مورد توجه قرار می‌گیرد.
این سه ضلع، یعنی مردم، سازندگان و مهندسان، اضلاع اصلی صنعت ساختمان هستند و تقویت ارتباط میان آنها به نفع کل جامعه خواهد بود.
ما به جای تقویت فضای تقابل، باید به دنبال ساختن فضای اعتماد و همکاری باشیم؛ و یکی از ابزارهای مهم تحقق این هدف، حل اختلاف و داوری تخصصی است.
مهندسان جوان؛ امید امروز و سازندگان فردا
موضوع دیگری که نباید از آن غافل شویم، ضرورت حمایت از نسل جوان مهندسی است.
هر مهندس جوانی که وارد این حرفه می‌شود، باید احساس کند آینده‌ای روشن پیش روی او قرار دارد. باید زمینه‌ای فراهم شود که جوانان بتوانند در کنار مهندسان باتجربه فعالیت کنند، دانش خود را ارتقا دهند و به‌تدریج مسئولیت‌های مهم‌تری را بر عهده بگیرند.
انتقال تجربه از پیشکسوتان به جوانان، توسعه آموزش‌های تخصصی، حمایت از ایده‌های نوآورانه و فراهم کردن فرصت‌های برابر، می‌تواند نظام مهندسی را پویاتر و توانمندتر کند.
سخن پایانی؛ آینده را با اعتماد و همدلی می‌سازیم
من آینده نظام مهندسی ساختمان کشور را با وجود همه مسائل و شرایط اقتصادی، آینده‌ای امیدوارکننده می‌دانم؛ مشروط بر اینکه بتوانیم از ظرفیت‌های انسانی و تخصصی خود به‌درستی استفاده کنیم.
امروز بیش از هر زمان دیگری به همدلی، اعتماد، مسئولیت‌پذیری و نگاه مثبت نیاز داریم. باید قدر مهندسان خود را بدانیم، از جوانان حمایت کنیم، جایگاه اجتماعی این حرفه را ارتقا دهیم و با عملکرد درست، اعتماد مردم را بیش از گذشته جلب کنیم.
همچنین باید از ظرفیت‌های ارزشمندی مانند شورای حل اختلاف و داوری تخصصی برای تقویت روابط حرفه‌ای، گسترش فرهنگ گفت‌وگو و ایجاد آرامش و تفاهم در جامعه مهندسی بهره ببریم.
به اعتقاد من، تاب‌آوری واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که در کنار پایداری اقتصادی، سرمایه اجتماعی خود را نیز تقویت کنیم؛ یعنی مردم به مهندسان اعتماد داشته باشند، مهندسان به آینده حرفه خود امیدوار باشند و سازندگان با اطمینان بیشتری در مسیر تولید و سرمایه‌گذاری حرکت کنند.
ما فقط مسئول ساختن ساختمان نیستیم؛ مسئول ساختن اعتماد، امنیت و امید در جامعه نیز هستیم.
باور دارم با تکیه بر دانش مهندسان ایرانی، انسجام حرفه‌ای، حمایت از نسل جوان و توسعه فرهنگ تفاهم و داوری تخصصی، می‌توانیم آینده‌ای روشن‌تر برای صنعت ساختمان کشور رقم بزنیم.
آینده را باید ساخت؛ با تخصص، اعتماد، عدالت و همدلی.